Mbi poezinë “Poezia” të Sulejman Matos

Nëse në traditat fetare bota krijohet nga fjala, te Sulejman Mato ajo përsoset prej saj. Krijimi mund të jetë vepër e hyjnores, por bukuria është vepër e poezisë.

Në trajtimet teorike të poezisë, ajo shpesh reduktohet në teknikë vargëzimi, në organizim ritmik ose në një proces të ndërlikuar të ndërtimit gjuhësor. Në poezinë “Poezia” të Sulejman Mato-s, megjithatë, nuk kemi as teori letrare e as manifest estetik, por diçka më të rrallë: një përpjekje për të rindërtuar universin shpirtëror prej të cilit lind vetë poezia.
Në pamje të parë, teksti duket si një varg imazhesh të shpërndara pa ndonjë lidhje të dukshme mes tyre. Yje, shira, burime, milingona, tulipanë, ullinj, gomarë, anije, flutura, plaka, mite, nëna. Një katalog i çuditshëm sendesh, qeniesh dhe kujtimesh. Por, pikërisht këtu qëndron sekreti i poezisë! Sulejman Mato nuk po na tregon çfarë është poezia, ai po na tregon prej çfarë është e përbërë.
Poezia, sipas këtij vizioni, nuk lind nga një ide abstrakte. Ajo lind nga grumbullimi i mrekullive të vogla që njeriu has gjatë rrugëtimit të tij nëpër botë.
“Janë yjet që më zënë rrugën në jug…”
Yjet nuk ndriçojnë rrugën. Nuk e tregojnë drejtimin. Përkundrazi, e zënë atë. Kjo përmbysje e vogël e logjikës është një çelës për të kuptuar gjithë poezinë. Bukuria nuk është një ndihmë praktike për jetën; ajo është ndërprerja e saj. Poezia lind pikërisht në çastin kur njeriu ndalet përballë një mrekullie dhe harron për një moment destinacionin.
Në universin poetik të Matos, gjithçka është e denjë për t’u bërë poezi. Një milingonë e varur në një fije kashte ka të njëjtën peshë metafizike si një anije që humbet në horizont. Një gomar që këndon në brigje ka të njëjtën rëndësi sa një bisedë me yjet. Hierarkitë e zakonshme shemben. E madhja dhe e vogla, e bukura dhe e zakonshmja, realja dhe fantastikja, bashkëjetojnë në të njëjtin plan.
Kjo është një nga karakteristikat më të veçanta të poezisë së Sulejman Matos: aftësia për t’i dhënë të njëjtën madhështi poetike gjërave të mëdha dhe atyre më të vogla. Në një pjesë të madhe të poezisë klasike, mrekullia kërkohet larg së zakonshmes. Te Mato, ajo fshihet pikërisht brenda saj.
Poezia lëviz vazhdimisht mes tokësores dhe kozmikes. Një çast poeti bisedon me yjet për çështje tokësore, në çastin tjetër degët e qershisë trokasin në xhama. Më pas shfaqet një anije që humbet në horizont dhe menjëherë pas saj fluturat që jetojnë vetëm një ditë.
Ky kalim i pandërprerë nga përjetësia te kalimtarja krijon ndjesinë se poezia është ura që lidh të dyja. Ajo është vendi ku një jetë prej një dite dhe një yll mijëravjeçar mund të takohen.
Por poezia fiton një thellësi tjetër në strofën e tretë. Papritur, peizazhi natyror zëvendësohet nga kujtesa. Shfaqen plakat e Vunoit që presin djemtë në muzg. Shfaqen anijet që kthehen nga Troja. Shfaqen fjalët e pathëna.
Këtu poezia nuk është më vetëm soditje e botës; ajo bëhet arkiv i mungesës. Anijet e Trojës sjellin në tekst gjithë barrën e mitit mesdhetar. Plakat e Vunoit sjellin pritjen shqiptare. Fjalët e pathëna sjellin tragjedinë intime të çdo njeriu. Dhe në mes të tyre, poeti zbulon një nga figurat më të bukura të gjithë poezisë:
“është harresa që çel gjethe drite…”
Në shumicën e letërsisë, harresa paraqitet si armike e kujtesës. Këtu ajo bëhet krijuese e dritës. Është sikur poeti të na thotë se edhe ajo që humbet vazhdon të ndriçojë në një formë tjetër. Kjo është një poezi që nuk e koncepton kujtesën si muze, por si transformim.
Kulmi emocional vjen me figurën e nënës:
“është zëri i nënës në një degë ulliri…”
Në pak fjalë, Mato arrin të bashkojë nënën, tokën, paqen, kujtesën dhe përjetësinë. Zëri nuk vjen nga shtëpia, as nga fotografia, as nga varri. Ai vjen nga një degë ulliri. Natyra bëhet bartëse e kujtesës njerëzore. Në këtë mënyrë, bota e gjallë dhe bota e të munguarve bashkohen.
Dhe pastaj vjen fundi. Pas gjithë kësaj parade imazhesh, kujtimesh, mitesh, pritjesh, zërash dhe heshtjesh, poeti e përmbledh gjithçka në një varg të vetëm:
“Poezia…
është fjala që përsosi botën…”
Ky nuk është një përkufizim. Është një akt besimi. Nëse në traditat fetare bota krijohet nga fjala, te Sulejman Mato ajo përsoset prej saj. Krijimi mund të jetë vepër e hyjnores, por bukuria është vepër e poezisë.
Prandaj kjo poezi nuk duhet lexuar si një tekst mbi poezinë. Ajo duhet lexuar si një tekst mbi mënyrën se si njeriu e shpëton botën nga e zakonshmja. Çdo imazh i saj është një argument se realiteti nuk mjafton të ekzistojë; ai duhet edhe të emërtohet, të kujtohet, të këndohet. Dhe, pikërisht aty ku jeta duket e zakonshme, poezia hyn për t’i dhënë kuptim. Sepse, sipas Sulejman Matos, poezia nuk është zbukurimi i botës. Ajo është arsyeja pse bota vazhdon të jetë e bukur.

Sulejman Mato

Poezia

Janë yjet që më zënë rrugën në jug,
dhe shirat e pasqyruara në burime dhe ujra,
është një milingonë e varur në një fije kashte ,
eshte kopshti me tulipanë dhe polifonia e ullinjve,
është një gomar që këndon në brigje,
dhe vetmia e melodive baritore.

Eshtë një bisedë me yjet për ca çështje tokësore,
janë degët e qershisë që trokasin në xhama,
është një anije që humbet në horizont,
është një mbrëmje mbi barin e “Jarden de Leman” ,
janë fluturat që jetojnë vetëm një ditë.

Është një ëndërr në “Gunterbryner Plas”,
është pritja e anijeve që kthehen nga Troja,
janë plakat e Vunoit që presin djemtë në muzg,
janë fjalët e mia të pathëna…
Është harresa që çel gjethe drite,
është zëri i nënës në një degë ulliri,
dhe ulërima e miteve në zgafellat e braktisura,

Poezia…
është fjala që përsosi botën…