Mbi poezinë “Kur vdesin ullinjtë” të Zhaneta Barxhaj

Janë disa pemë, të cilat, me kalimin e shekujve, pushojnë së qeni pjesë e peizazhit dhe bëhen pjesë e kujtesës së një populli. Ato nuk mbajnë vetëm fruta, por, mbajnë kohë. Nuk ushqejnë vetëm trupin, por, ushqejnë edhe vetëdijen e një vendi. Ulliri është një prej tyre. Në mitologji, në religjion, në histori dhe në kulturë, ai ka qenë simbol i paqes, i vazhdimësisë dhe i jetës që i mbijeton stuhive. Prandaj, kur Zhaneta Barxhaj shkruan për vdekjen e ullinjve, ajo nuk shkruan për një katastrofë botanike. Ajo shkruan për vdekjen e diçkaje shumë më të thellë: për shkatërrimin e kujtesës, të lirisë dhe të vetë lidhjes së njeriut me tokën që e ka lindur.

Që në vargun e parë poezia vendos një raport të pazakontë mes natyrës dhe historisë:

“Kur vdesin ullinjtë

qielli nxihet për mort.”

Kjo nuk është një figurë romantike. Nuk kemi të bëjmë me natyrën që pasqyron ndjenjat e njeriut. Përkundrazi, këtu duket sikur vetë natyra është bërë pjesëmarrëse në tragjedi. Qielli nuk vështron. Qielli mban zi. Në poezinë e zakonshme, morti është ngjarje njerëzore. Në poezinë e Zhaneta Barxhajt, morti është bërë ngjarje kozmike. Kjo e ngre menjëherë tekstin nga niveli i një ankese ekologjike në nivelin e një meditim mbi fatin e një bote që po humbet themelet e saj.

Më tej shfaqet një figurë tronditëse:

“vaji e kuja që s’kullon prej syve

i mblidhet komb.”

Këtu poezia prek një nga plagët më të mëdha kolektive: aftësinë për t’u mësuar me tragjedinë. Ka humbje aq të mëdha sa nuk prodhojnë më lot. Jo sepse nuk dhembin, por sepse dhimbja është bërë pjesë e përhershme e ndërgjegjes. Kur një komb nuk qan më, nuk do të thotë se nuk vuan. Mund të nënkuptojë se ka vuajtur aq gjatë sa lotët nuk mjaftojnë më.

Në këtë kuptim, ulliri shndërrohet në metaforë të vetë trashëgimisë shpirtërore. Ai nuk është viktima e vetme, por është shenja e dukshme e një humbjeje më të madhe. Prandaj toka paraqitet si një trup i dhunuar:

“Toka rënkon e shkrumbuar

teksa myjsha e vesh tej e tej,

për t’i mbuluar lakuriqësinë.”

Lakuriqësia këtu nuk është fizike. Është lakuriqësia e një bote që i janë zhveshur kujtesa, identiteti dhe dinjiteti. Myshku nuk e shëron plagën; vetëm përpiqet ta mbulojë. Sa herë që një kulturë humbet një pjesë të vetes, shfaqen gjithmonë mekanizma që përpiqen ta fshehin humbjen. Por fshehja nuk është shërim.

Një nga vargjet më të fuqishme të poezisë është pa dyshim:

“hapen varre të thella,

varre që askush s’i qan.”

Në pamje të parë duket se poetja po flet ende për ullinjtë. Por në të vërtetë, këto varre mund të jenë gjithçka: kujtime të zhdukura, tradita të harruara, liri të humbura, identitete të tretura. Ato janë varre pa ritual. Dhe një varr pa ritual është ndoshta forma më e rëndë e harresës. Sepse njeriu nuk bëhet i pavdekshëm nga jeta që ka jetuar, por nga kujtesa që lë pas.

Poezia merr një kthesë edhe më dramatike kur folja ndryshon. Në fillim ullinjtë “vdesin”. Më pas ullinjtë “vriten”. Ky ndryshim është thelbësor. Vdekja mund të jetë fat. Vrasja është zgjedhje.

Në këtë çast poezia del nga territori i natyrës dhe hyn në territorin e përgjegjësisë njerëzore. Nuk kemi më të bëjmë me një proces të pashmangshëm. Kemi të bëjmë me një akt. Dhe, përballë këtij akti, toka dhe qielli nuk heshtin:

“toka dhe qielli ulërijnë mallkimin.”

Mallkimi këtu nuk është hakmarrje, është pasojë. Shterpësia për të cilën flet poezia nuk është vetëm mungesë pjellorie në tokë. Është shterpësi shpirtërore. Është gjendja kur një shoqëri vazhdon të ekzistojë biologjikisht, por nuk arrin më të krijojë kuptim.

Dhe, pikërisht këtu arrijmë te fundi i poezisë, aty ku ndodhet edhe drama më e madhe.

Poetja pyet:

“kush ma zhuriti tokën, kush ma vrau ullinë?”

Por pyetja nuk merr përgjigje, jo sepse ajo përgjigjja mungon, por sepse tragjedia e vërtetë nuk qëndron te ai që shkatërron. Qëndron te ai që ka pranuar të heshtë. Prandaj vargu përfundimtar tingëllon si aktakuzë:

“Se strukur zgavrave të djegura,

e ka shitur me kohë lirinë…”

Kjo është fjalia që ndriçon gjithë poezinë nga brenda. Ulliri nuk është vetëm viktimë. Ai është dëshmitar. Dëshmitar i një lirie të humbur jo në një ditë të vetme, por ngadalë, pak nga pak, përmes dorëzimeve të vogla, heshtjeve të vogla dhe frikërave të vogla.

Kjo poezi e Zhaneta Barxhajt nuk është një elegji për ullirin. Është një elegji për njeriun që harron se liria, ashtu si ulliri, nuk rritet brenda natës. Ajo kërkon kohë, rrënjë dhe përkujdesje. Dhe kur shkatërrohet, nuk bie vetëm një pemë. Bie një pjesë e kujtesës sonë, një pjesë e identitetit tonë dhe një pjesë e asaj që na bën njerëz.

Prandaj dhimbja e kësaj poezie nuk buron nga fakti se ullinjtë vdesin. Dhimbja buron nga zbulimi se, shumë kohë përpara se të vriteshin ullinjtë, dikush kishte filluar të vriste brenda vetes lirinë. Dhe çdo shkatërrim që vjen më pas është vetëm hija e asaj humbje të parë.

Zhaneta Barxhaj

KUR VDESIN ULLINJTË

Kur vdesin ullinjtë

qielli nxihet për mort,

vaji e kuja që s’kullonë prej syve

i mblidhet komb.

Toka rënkon e shkrumbuar

teksa myjsha e vesh tej e tej,

për t’i mbuluar lakuriqësinë.

Kur vdesin ullinjtë

hapen varre të thella,

varre që askush s’i qan

e një përshpirtje askush se mban.

Kur vrasin ullinjtë,

toka dhe qielli ulërijnë mallkimin,

mallkimin e kobtë të shterpësisë.

Por zëri im mbytet hiçit, s’ulërinë,

kush ma zhuriti tokën, kush ma vrau ullinë?

Se strukur zgavrave të djegura,

e ka shitur me kohë lirinë…